و مقياس معتمد در معرفت اين انواع و غيرها اگر چه مقدار نبض معتدل نوعى يا صنفى يا شخصى بود ، ليكن چون واسطه ادراك ، پوست سر انگشتان دست است از اين جهت در تشخيص ملاحظه آن نسبت اضافه به مقادير اصابع نيز كنند : چنانچه طويل آن را گويند كه اندر درازى رگ سر هر چهار انگشت را از دست معتدل در كوچكى و بزرگى از آن صنف آگاه سازد . و قصير آن را گويند كه سر يك انگشت را بيش آگاه نسازد . و معتدل بينهما آن را گويند كه از سر يك انگشت بيشتر و از سر چهار انگشت كمتر آگاه سازد . و عريض آن را گويند كه در پهنا از عرض سر انگشتان خيلى فراگيرد . و ضيق آن را گويند كه اندكى را فراگيرد و آن را دقيق نيز نامند . و معتدل بينهما ظاهر است . و شاهق يعنى عميق آن را گويند كه در انبساط چنان به سر انگشتان برآيد كه گويا غوص خواهد كرد اندر آن و آن را مشرف نيز نامند . و منخفض آن را گويند كه در انبساط سخت اندك نمايد . و معتدل بينهما ظاهر است . و چون اين انواع تسعه را با يكدگر تركيب كنيم بىشك به حسب هر قطرى از حالى از احوال مذكوره خالى نخواهد بودن . مجموع اين بيست و هفت قسم مركب ثلاثى از ضرب سه در نه حاصل آيد ، برين وجه : اول طويل عريض شاهق و اين را در عرف اطباء عظيم گويند . دوم قصير دقيق منخفض و اين را صغير گويند . سوم عريض شاهق قصير و اين را غليظ گويند . چهارم مشرف عريض معتدل در طول و قصر و اين را نيز غليظ گويند . پنجم طويل منخفض ضيق و اين را دقيق گويند . ششم منخفض ضيق معتدل در طول و اين را هم دقيق گويند . هفتم طويل عريض منخفض . هشتم طويل ضيق عميق . نهم طويل عريض معتدل در عمق . دهم طويل ضيق معتدل در عمق . يازدهم طويل معتدل در عرض و عمق . دوازدهم طويل شاهق معتدل در عرض . سيزدهم طويل منخفض معتدل در عرض . چهاردهم قصير عريض منخفض . پانزدهم قصير عريض معتدل در عمق . شانزدهم قصير ضيق عميق . هفدهم كوتاه نيك معتدل در عمق . هيجدهم كوتاه شاهق معتدل در عرض . نوزدهم قصير منخفض معتدل در عرض . بيستم قصير معتدل در عرض و عمق . بيست و يكم ضيق عميق معتدل در طول . بيست و دوم عريض معتدل در طول و عمق . بيست و سوم عريض منخفض معتدل در طول . بيست و چهارم ضيق معتدل در طول و عمق . بيست و پنجم شاهق معتدل در طول و عرض . بيست و ششم منخفض معتدل در طول و عرض . بيست و هفتم معتدل در اقطار ثلثه . و اما حالت ثانيه كيفيت كوفتن شريان بود در انبساط سر انگشتان را و اين سه قسم بود : قوى و ضعيف